Vitamine K tekort: oorzaken, symptomen en gevolgen

Bij vitamine K denken de meeste mensen meteen aan bloedstolling, of aan hart- en vaatziekten. Maar dat is maar een klein stukje van het verhaal.

In mijn praktijk merk ik dat juist de minder bekende functies van vitamine K, bij je botten, je vaatwand en het ouder worden zelf, vaak onder de radar blijven.

In dit artikel leg ik uit wat een vitamine K tekort werkelijk betekent.

In het kort:

• Vitamine K is in de eerste plaats een activatievitamine: het zet een hele familie eiwitten “aan”, de zogeheten Gla-eiwitten.
• Een ernstig tekort (met bloedingen) is zeldzaam. Een functioneel tekort, waarbij je net genoeg hebt voor de bloedstolling maar te weinig voor je botten en weefsels, komt veel vaker voor.
• De EFSA erkent twee gezondheidsclaims: vitamine K draagt bij aan normale bloedstolling en aan het behoud van normale botten.^[1]
• Vitamine K1 (groene groente) en K2 (gefermenteerde en dierlijke producten) gedragen zich verschillend in je lichaam.

Wat doet vitamine K eigenlijk in je lichaam?

Vitamine K is een vetoplosbare vitamine. De naam komt van het Duitse woord “Koagulation”, omdat de vitamine ontdekt werd door haar rol bij de bloedstolling. Lange tijd dachten onderzoekers dat dit ongeveer alles was wat vitamine K deed. Inmiddels weten we beter.

Vitamine K werkt als hulpstof (co-factor) voor een enzym dat een specifiek eiwit-trucje uitvoert: het plakt een extra “haakje” op bepaalde eiwitten, waardoor die calcium kunnen vastpakken. Pas na dat trucje, dat carboxylatie heet, zijn die eiwitten actief. Zonder vitamine K blijven ze als losse, inactieve onderdelen rondzweven. Tot nu toe zijn er zo’n zeventien van deze vitamine K afhankelijke eiwitten bekend, samen de Gla-eiwitten genoemd.^[3]

Vier daarvan zijn stollingsfactoren die in je lever worden gemaakt. De rest zit verspreid door je hele lichaam en doet heel andere dingen: denk aan osteocalcine (botten), matrix Gla-eiwit ofwel MGP (vaatwand) en Gas6 (celgroei).^[3] Het is dus veel logischer om vitamine K te zien als een vitamine die overal in het lichaam eiwitten activeert, en niet alleen als “die stollingsvitamine”.

De vitamine K cyclus Je lichaam gebruikt vitamine K niet eenmalig. Telkens als het enzym een eiwit activeert, raakt de vitamine K “verbruikt” (geoxideerd). Een tweede enzym, VKORC1, maakt de vitamine K daarna weer bruikbaar. Dit heen-en-weer-recyclen heet de vitamine K cyclus. Dit is precies het systeem waar bloedverdunners van het type vitamine K antagonist (zoals acenocoumarol en warfarine) op ingrijpen: ze blokkeren dat recyclen, waardoor de stollingsfactoren niet meer geactiveerd worden. Begrijp je deze cyclus, dan snap je ook meteen waarom vitamine K en bepaalde bloedverdunners niet zomaar samengaan. Daar kom ik verderop op terug.

De triage-theorie: waarom “genoeg” niet altijd genoeg is

Dit vind ik het meest interessante deel, en ook het deel dat in de meeste artikelen over vitamine K ontbreekt. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) voor vitamine K is afgeleid van de hoeveelheid die je nodig hebt om je bloed normaal te laten stollen. En dat is een bewuste keuze van je lichaam, geen toeval.

De onderzoekers McCann en Ames beschreven dit als de triage-theorie.^[2] Triage is het systeem op de Spoedeisende Hulp: bij schaarste help je eerst wie acuut dreigt te overlijden. Je lichaam doet hetzelfde met vitamine K. Bij een krappe voorraad gaat de beschikbare vitamine K met voorrang naar de lever, naar de stollingsfactoren. Logisch, want zonder stolling verbloed je. De Gla-eiwitten in je botten en vaatwand staan achteraan in de rij.

Het gevolg: je kunt prima genoeg vitamine K hebben voor een normale bloedstolling, terwijl je botten en weefsels structureel te weinig krijgen. Je bloedwaarden zien er dan “normaal” uit, maar onderhuids blijven eiwitten als osteocalcine en MGP deels inactief. McCann en Ames koppelen die sluipende, langdurige onderbevoorrading aan typische ouderdomsproblemen zoals brozere botten en verkalking.^[2] Dit is voor mij de kern: een tekort aan vitamine K is meestal geen alles-of-niets verhaal, maar een kwestie van prioriteiten onder schaarste.

Vitamine K1 en K2: niet hetzelfde

Vitamine K bestaat in twee hoofdvormen, en die verschillen behoorlijk.

Vitamine K1 (fyllochinon) wordt gemaakt door planten en zit vooral in groene bladgroente zoals spinazie, boerenkool, sla en peterselie. In het westerse voedingspatroon komt ongeveer 90 procent van onze vitamine K binnen als K1. Het nadeel: de opname van K1 uit groente is beperkt en de vitamine wordt vrij snel naar de lever gedirigeerd.

Vitamine K2 (menachinon) zit in gefermenteerde producten (natto, sommige kazen, kwark) en in beperkte mate in dierlijke producten zoals eierdooier en orgaanvlees. Daarnaast maken bacteriën in je dikke darm zelf K2 aan. K2 bestaat in meerdere subtypes (MK-4 tot en met MK-13). MK-7, het type uit natto, blijft het langst in je bloed en wordt over het algemeen als biologisch actiever beschouwd dan K1.^[5]

Een veelgehoord misverstand is dat de K2 die je darmbacteriën maken je tekort wel aanvult. In de praktijk valt dat tegen: die productie vindt plaats in de dikke darm, terwijl vitamine K vooral aan het eind van de dunne darm wordt opgenomen. Wat in de dikke darm ontstaat, kan niet zomaar terug stroomopwaarts. De bijdrage van je eigen darmflora aan je vitamine K voorziening is daarom waarschijnlijk kleiner dan vaak wordt gedacht.

Botten: het bekendste “vergeten” effect

Het eiwit osteocalcine wordt door je botcellen gemaakt en helpt calcium netjes in je botten in te bouwen. Maar osteocalcine werkt alleen als het door vitamine K geactiveerd is. Heb je te weinig vitamine K, dan blijft een deel als ongecarboxyleerd (inactief) osteocalcine achter. Bijzonder genoeg laten metingen zien dat zelfs bij gezonde mensen een aanzienlijk deel van het osteocalcine inactief kan zijn, wat aangeeft hoe gevoelig deze marker is voor je vitamine K inname.^[3]

Wat zegt het onderzoek over supplementen? Een meta-analyse van gerandomiseerde studies bij postmenopauzale vrouwen vond dat vitamine K2 de botdichtheid van de lage rug ondersteunt, het aantal botbreuken kan verlagen en het inactieve osteocalcine vermindert.^[4] Tegelijk ben ik daar eerlijk over: veel van de sterkste studies komen uit Japan en gebruikten hoge doseringen MK-4 (tot 45 mg), terwijl westerse studies met lagere doseringen wisselender resultaten geven. De onderzoekers concluderen zelf voorzichtig dat de botdichtheid een gunstig signaal laat zien, maar dat langere studies nodig zijn voor harde conclusies.^[4] Voor mij is dit precies het type nuance dat hoort bij goede voorlichting.

Het calcium-paradox: het gaat om de plaats, niet alleen de hoeveelheid Calcium is onmisbaar, maar het hoort thuis in je botten en gebit, niet in je vaatwand of zachte weefsel. Het matrix Gla-eiwit (MGP) is de portier die calcium uit plekken weert waar het niet hoort. Net als osteocalcine moet MGP eerst door vitamine K worden geactiveerd. Hier komen vitamine D, K en calcium samen. Vitamine D verhoogt de calciumopname, calcium levert de bouwstof, en vitamine K zorgt via de Gla-eiwitten dat dat calcium op de juiste plek belandt. Suppleer je hoog gedoseerd vitamine D en calcium, maar loop je achter op vitamine K, dan kan dat samenspel uit balans raken. In mijn praktijk kijk ik daarom nooit naar één micronutriënt los, maar altijd naar dit drietal in samenhang.

En hart- en vaatziekten dan?

Omdat MGP verkalking in de vaatwand tegengaat, is het verleidelijk om vitamine K meteen tot wapen tegen hart- en vaatziekten uit te roepen. Daar ben ik bewust terughoudend in. Het mechanisme is plausibel en er zijn observationele aanwijzingen, maar de EFSA heeft een claim over vitamine K en de normale functie van hart en bloedvaten beoordeeld en niet goedgekeurd: het bewijs werd onvoldoende geacht.^[1] Vitamine K is dus geen middel om hart- en vaatziekten te voorkomen of te behandelen. Wat we wél met zekerheid kunnen zeggen, gaat over bloedstolling en botten.

Oorzaken van een vitamine K tekort

Een functioneel tekort ontstaat zelden door één oorzaak. Meestal is het een optelsom van de volgende factoren.

1. Weinig groene groente en gefermenteerde voeding

De belangrijkste bron van K1 is groene bladgroente, en die eten veel Nederlanders te weinig. Wie daarbij ook nauwelijks gefermenteerde producten gebruikt, mist bovendien de K2-bronnen. Voeding blijft de basis: een ruime portie groene groente per dag legt het fundament.

2. Verstoorde vetvertering of darmproblemen

Vitamine K is vetoplosbaar en wordt vooral aan het eind van de dunne darm opgenomen, samen met vetten. Bij aandoeningen die de vetvertering of de dunne darm raken (denk aan een verstoorde galafgifte, coeliakie of chronische darmontsteking) kan de opname flink tegenvallen, ook al eet je op papier genoeg. Dit is in mijn praktijk een veelvoorkomende, vaak gemiste factor.

3. Langdurig antibioticagebruik

Antibiotica maken geen onderscheid tussen “goede” en “slechte” bacteriën. Langdurig gebruik kan ook de K2-producerende bacteriën in je darm raken. Gezien de beperkte bijdrage van die eigen productie is dit zelden de hoofdoorzaak, maar het kan wel meewegen.

4. Vitamine K antagonisten (bloedverdunners)

Bloedverdunners zoals acenocoumarol en fenprocoumon werken juist door vitamine K te blokkeren. Mensen die deze middelen gebruiken hebben per definitie een verlaagde vitamine K activiteit. Bij hen is suppletie zonder overleg met de behandelend arts niet veilig.^[2]

Symptomen en signalen: wees eerlijk over wat je wel en niet voelt

Hier wil ik een misverstand wegnemen. Een écht ernstig vitamine K tekort is zeldzaam bij gezonde volwassenen met een gevarieerd dieet, en uit zich vooral in stollingsproblemen:

• spontane bloedingen (neus, tandvlees)
• wonden die langer blijven bloeden
• snel blauwe plekken
• hevige menstruatie

Een functioneel tekort, het type dat door de triage-theorie wordt beschreven, geeft juist géén duidelijke klachten op korte termijn. Je merkt het niet aan een bloeding, want je bloedstolling heeft immers voorrang gekregen. De gevolgen zijn sluipend en spelen zich op de lange termijn af, in je botten en weefsels. Wie je wijsmaakt dat je een tekort “gewoon voelt”, doet de werkelijkheid tekort. Daarom kijk ik liever naar je voeding, je risicofactoren en, waar nuttig, een meting.

Conclusie

Vitamine K is veel meer dan de stollingsvitamine waar ze ooit naar vernoemd is. Ze activeert een hele familie eiwitten die je botten sterk houden en calcium op de juiste plek dirigeren. De triage-theorie laat zien waarom dit zo makkelijk over het hoofd wordt gezien: je lichaam beschermt eerst je bloedstolling, waardoor een tekort voor je botten en weefsels lange tijd onzichtbaar blijft.

Begin daarom bij de basis: voldoende groene groente, aangevuld met gefermenteerde producten, en bekijk vitamine K altijd in samenhang met vitamine D en calcium. Wees tegelijk eerlijk over wat we wel en niet weten. Voor botten en bloedstolling staat de bijdrage van vitamine K vast; voor hart- en vaatziekten is het bewijs (nog) niet rond. Wie deze nuance kent, kan een veel betere keuze maken dan wie alleen de stelligste reclameboodschap volgt.