Vermoeidheid bij jonge vrouwen: de 8 meest voorkomende oorzaken

Je slaapt acht uur, eet redelijk gezond en je agenda is misschien niet eens zo vol. Toch voel je je in de ochtend al uitgeput, nog voordat de dag echt begonnen is. Als je dit herkent, ben je niet de enige.

In mijn praktijk zie ik regelmatig vrouwen van twintig tot vijfenveertig jaar die hier last van hebben. Ze hebben soms al meerdere artsen bezocht, horen dat de bloedwaarden normaal zijn, en komen toch niet verder. Dat is ontzettend frustrerend.

Wat ik in de praktijk zie, is dat vermoeidheid bij vrouwen in de vruchtbare jaren bijna altijd een aanwijsbare oorzaak heeft. Alleen wordt die niet altijd gevonden, omdat er niet gericht genoeg gezocht wordt.

In dit artikel loop ik met je door de meest voorkomende oorzaken. De overgang laat ik bewust buiten beschouwing, want dat is voor een ander artikel.

1. IJzertekort en bloedarmoede: vaker aanwezig dan gedacht

IJzertekort is de meest voorkomende voedingsdeficiëntie wereldwijd. Vrouwen in de vruchtbare jaren lopen een bijzonder hoog risico door het maandelijkse bloedverlies bij de menstruatie.^[1] Dat klinkt logisch, maar in de praktijk wordt het toch veel te vaak gemist.

Het probleem zit hem in de manier waarop er getest wordt. Veel vrouwen horen dat hun hemoglobine normaal is en krijgen te horen dat er niets aan de hand is. Maar hemoglobine daalt pas als de ijzervoorraden echt leeg zijn. Ferritine, de opslagvorm van ijzer, is eerder laag. En bij een lage ferritine kun je je al heel moe en futloos voelen, ook als het hemoglobine nog keurig binnen de referentiewaarden valt.

Andere signalen die kunnen passen bij een ijzertekort zijn haaruitval, bleekheid, koude handen en voeten, broze nagels en kortademigheid bij inspanning.^[1] Laat bij vermoeidheidsklachten dan ook altijd zowel ferritine als hemoglobine meten.

Bij een laag ferritine, zijn het gebruik van ijzer tabletten de meest gangbare en snelle oplossing. Wil je weten welke ijzersupplementen ik aanbeveel? Bekijk dan mijn overzicht van de meest effectieve ijzersupplementen.

Wat weinig mensen weten, is dat ijzer ook een directe rol speelt bij de schildklierfunctie. IJzer is nodig voor het enzym thyroperoxidase, dat schildklierhormonen aanmaakt. Bij een laag ijzerniveau kan de schildklierproductie verstoord raken. Zo kunnen twee problemen elkaar versterken..

Vitamine B12-tekort: ook dit laat zich voelen als diepe uitputting

Een tekort aan vitamine B12 leidt tot megaloblastaire anemie: rode bloedcellen die te groot zijn en minder goed functioneren.^[2] Het gevolg is dat weefsels minder goed van zuurstof worden voorzien, wat zich uit als diepe vermoeidheid, concentratieproblemen en stemmingsklachten.

Vrouwen die weinig of geen dierlijke producten eten, lopen meer risico. Hetzelfde geldt voor vrouwen die protonpompremmers of metformine gebruiken,. Ook darmproblemen kunnen zorgen voor een verminderde opname van B12. Het vervelende is dat een tekort aan B12 jarenlang kan sluimeren, voordat er klachten ontstaan. Dit komt omdat de lever een grote voorraad heeft. Laat bij twijfel je B12 in serum meten.

2. Een trage schildklier: als alles gewoon trager wordt

Hypothyreodie, ofwel een traag werkende schildklier, treft naar schatting vijf procent van de bevolking. Vrouwen zijn aanmerkelijk vaker aangedaan dan mannen.^[3] De schildklier reguleert het metabolisme van vrijwel iedere lichaamscel. Als die productie tekortschiet, vertraagt alles: de stofwisseling, de warmteproductie, de darmwerking en het energieniveau.

Naast vermoeidheid zijn gewichtstoename zonder reden, kouwelijkheid, haaruitval, constipatie en een sombere stemming veelgehoorde klachten.^[3] Dit zijn symptomen die ook andere oorzaken kunnen hebben, maar toch is het een herkenbaar patroon als je het eenmaal kent.

Hashimoto: de meest voorkomende oorzaak bij vrouwen

In Nederland is Hashimoto-thyreoiditis de meest voorkomende oorzaak van een trage schildklier. Het is een auto-immuunaandoening waarbij het afweersysteem antistoffen aanmaakt tegen het eigen schildklierweefsel.^[4] Vrouwen worden zeven tot tien keer vaker getroffen dan mannen.

Wat ik in mijn praktijk belangrijk vind om te weten, is dat klachten al kunnen optreden terwijl het TSH nog keurig normaal is. Onderzoek laat zien dat vrouwen met hoge TPO-antistoffen significant meer vermoeidheid en haaruitval rapporteren, ongeacht de schildklierhormoonspiegels.^[5] Daarom kan het waardevol zijn om ook vrij T3 en de TPO-antistoffen te laten meten en niet alleen TSH en vrij T4.

Je kunt hier meer lezen over uitgebreid schildklieronderzoek.

3. Slaapapneu: ook bij vrouwen, maar het ziet er anders uit

Als je aan slaapapneu denkt, zie je waarschijnlijk een zwaarlijvige man voor je die luid snurkt. Maar slaapapneu komt ook bij vrouwen veel voor, en het klachtenpatroon is wezenlijk anders.

Vrouwen met slaapapneu rapporteren vaker vermoeidheid, ochtendhoofpijn, prikkelbaarheid en slaapproblemen, terwijl het typische snurken ontbreekt of zachtjes is.^[6] Daardoor wordt de diagnose jarenlang gemist of afgedaan als stress of burnout.

Bij obstructieve slaapapneu valt de bovenste luchtweg herhaaldelijk gedeeltelijk of volledig dicht tijdens de slaap. De hersenen worden telkens even wakker om de ademhaling te herstellen. Hierdoor komt iemand nooit tot echt diepe, herstellende slaap, ook al lijkt de slaapduur voldoende.^[8] Je kunt acht uur geslapen hebben en je toch uitgeput voelen.

Een minder bekend hulpmiddel dat soms bijdraagt, is het gebruik van mondplakkers. Door de mond ‘s nachts gesloten te houden, wordt neus-ademhaling gestimuleerd. Voor sommige vormen van mondademhaling kan dit de slaapkwaliteit al verbeteren. Dit is iets dat ik in de praktijk bespreek als het klachtenpatroon daarvoor in aanmerking komt.

4. ME/CVS: als vermoeidheid een eigen ziektebeeld wordt

Myalgische encefalomyelitis, of ME/CVS, is geen gewone vermoeidheid. Het is een ernstige, chronische neuro-immunologische aandoening die door de WHO erkend wordt. Vrouwen worden er vaker mee gediagnosticeerd dan mannen, met een verhouding van ruwweg drie op een.^[9] De aandoening begint vaak na een infectie, zoals een griepvirus of het Epstein-Barrvirus.

Het kenmerk dat ME/CVS onderscheidt van andere vormen van vermoeidheid, is post-exertionele malaise (PEM): na zelfs kleine lichamelijke of mentale inspanning verslechteren alle klachten aanzienlijk, soms pas een of twee dagen later.^[10] Dit is iets wat mensen zelf heel goed herkennen als ze eenmaal weten waar ze op moeten letten.

Een belangrijk mechanisme dat bij ME/CVS steeds meer aandacht krijgt, is mitochondriale disfunctie. De mitochondrien zijn de energiecentrales van de cel. Bij ME/CVS lijken ze minder goed in staat om energie aan te maken via de normale aerobe route. In plaats daarvan schakelt het lichaam sneller over op anaerobe verbranding, waarbij lactaat als bijproduct ontstaat. Dit verklaart waarom zelfs lichte inspanning al leidt tot uitputting en spierpijn, een patroon dat bij gezonde mensen pas bij intensieve inspanning optreedt.

Andere kenmerken zijn hersenmist, niet verkwikkende slaap en problemen met rechtop staan. De ernst varieert sterk. In mijn praktijk begeleid ik mensen met ME/CVS vanuit een orthomoleculaire en KPNI-aanpak, met aandacht voor mitochondriale ondersteuning, ontsteking en de belastbaarheid van het zenuwstelsel.

5. PCOS: meer dan een vruchtbaarheidsprobleem

PCOS is de meest voorkomende hormonale aandoening bij vrouwen in de vruchtbare levensfase en treft naar schatting vijf tot tien procent.^[11] Veel vrouwen weten niet dat ze het hebben, totdat ze zwanger proberen te worden,. De vermoeidheid kan al jaren eerder aanwezig zijn.

Bij PCOS speelt insulineresistentie vaak een rol: het lichaam reageert minder goed op insuline, waardoor bloedsuikerschommelingen optreden die direct invloed hebben op het energieniveau. Na het eten kan er een diepe energiedip optreden die echt verlammend kan aanvoelen.

Daar komt bij dat PCOS gepaard gaat met een verhoogd risico op schildklierauto-immuniteit. Studies tonen een hogere prevalentie van TPO-antistoffen bij vrouwen met PCOS.^[11] Dat maakt de vermoeidheid bij deze groep vrouwen soms ingewikkeld.

6. Endometriose: de onzichtbare uitputter

Endometriose is een aandoening waarbij baarmoederslijmvliesachtig weefsel buiten de baarmoeder groeit. Het treft vijf tot tien procent van de vrouwen in de vruchtbare jaren, maar de diagnose laat gemiddeld zeven tot elf jaar op zich wachten.

Pijn staat centraal, maar vermoeidheid is voor veel vrouwen net zo belastend en wordt minder serieus genomen. De vermoeidheid bij endometriose heeft meerdere wortels: chronische pijn die de slaap verstoort, een immuunsysteem dat chronisch in een lichte ontstekingsstand staat, oestrogeendominantie en soms bijkomend ijzertekort door hevig bloedverlies.

Onderzoek laat zien dat vrouwen met endometriose significant vaker ook hypothyreodie, fibromyalgie en chronisch vermoeidheidssyndroom hebben dan de gemiddelde vrouw.^[12] Dat suggereert een gedeelde immunologische ontregeling die de vermoeidheid verder voedt.

7. Vitamine D-tekort: meer dan alleen botten

Een vitamine D-tekort is in Nederland bij een groot deel van de bevolking aanwezig, zeker in de wintermaanden. Vitamine D heeft receptoren in vrijwel alle lichaamscellen, waaronder spiercellen en immuuncellen. Een tekort gaat gepaard met spierzwakte, een sombere stemming en een verhoogde infectiegevoeligheid.

Veel vrouwen merken een merkbaar verschil in energieniveau tussen zomer en winter, wat kan duiden op een vitamine D-component in hun vermoeidheid. Laat bij aanhoudende vermoeidheid, zeker in de winterperiode, een 25(OH)D-waarde bepalen.

8. Chronische stress: het cortisolpatroon dat je uitput

Vermoeidheid door langdurige stress is misschien wel de meest onderschatte oorzaak, juist omdat het zo vanzelfsprekend klinkt. Maar de fysiologische gevolgen van chronische stress zijn reëel en meetbaar.

Bij langdurige stress staat de HPA-as, de verbinding tussen hersenen en bijnieren, voortdurend onder druk. Aanvankelijk produceert het lichaam meer cortisol. Als de stress maandenlang aanhoudt, kan het patroon verschuiven: cortisol is dan juist te laag op de momenten dat je het nodig hebt, met name in de ochtend. Je wordt vermoeid wakker, komt moeilijk op gang en zakt overdag weg.

Bij vrouwen speelt bovendien mee dat cortisol en geslachtshormonen zoals progesteron en oestrogeen elkaar beïnvloeden. Langdurig verhoogd cortisol kan de progesteronproductie onderdrukken en de schildklierfunctie verminderen. Zo werken stress en hormonale klachten elkaar in de hand. Een cortisolprofiel via speeksel over de dag heen kan helpen om dit in kaart te brengen.

Slaap en cortisol beïnvloeden elkaar ook direct. Lees meer over hoe je je bioritme kunt verbeteren in dit artikel.

Praktisch overzicht: oorzaken in een oogopslag

De onderstaande tabel geeft een snel overzicht van de besproken oorzaken, de meest kenmerkende signalen en een eerste stap om de betreffende oorzaak te onderzoeken.

Veel gestelde vragen

Conclusie

Chronische vermoeidheid bij vrouwen in de vruchtbare levensfase is bijna nooit zonder oorzaak. Die oorzaken zijn divers, maar wel degelijk op te sporen. IJzertekort, B12-tekort, een trage schildklier door Hashimoto, slaapapneu met een afwijkend klachtenpatroon, ME/CVS, PCOS, endometriose, vitamine D-tekort en chronische stress: ze komen allemaal voor, ze overlappen soms, en ze worden soms over het hoofd gezien.

Herken je jezelf in een of meer van deze oorzaken? Neem dan contact op. Samen kijken we wat er bij jou speelt en hoe we dat gericht kunnen aanpakken.